وقف چیست
تعریف لغوی وقف:
وقف در لغت به معنی ایستادن، فرونشاندن و حبس کردن مال برای کارهای نیک آمده است( عمید ). فرهنگ معین واژۀ وقف آن را چنین تعریف کرده است «منحصر کردن چیزی را به کسی یا چیزی، ملک یا مستغلی را در راه خدا حبس کردن» ( فرهنگ معین، ۱۳۸۶ ذیل واژۀ وقف ) در اصطلاح لغوی، تحبیس و تلبیس مال را وقف گویند. بنابراین، عقد وقف، عقدی است که به موجب آن فردی عین مال خود را تحبیس کند و منافع آن را برای صرف در راه هایی که مشخص می کند، رها کند.
تعریف اصطلاحی ( فقهی) :
گرچه اصطلاح «وقف» در بسیاری از کتب فقهی آمده است، اما «در کتاب خدا از وقف یادی نشده و از تعبیر وقف، در سنت نبوی نیز نشانی نیست و از آن با تعبیر دیگر یاد شده است و حتی در کتاب های کهن فقهی که باب و یا فصلی را به وقف اختصاص داده اند، تعبیر به وقف و به تعبیر دقیق تر، وقفِ تنها به چشم نمی خورد. این اصطلاح اندکی پس از ظهور اسلام و در دوران بسط وتشریح آموزه های اسلام به آن ها راه یافته و رایج شده است». (مرادی ۱۳۸۷)
نجفی در جواهر الکلام آن را چنین معنا می کند: «وقف عقدی است که ایستایی اصل مال ورهایی منافع را می رساند». (نجفی ۱۳۶۸)
«دلیل اینکه وقف نامیده شده، چون بازداشتن و حبسی از اموال است که دیگر حق تصرف و فروش، هبه و مانند آن، دیگر منتفی می شود. به همین دلیل وقف تنها در اموال جایز است که ماندگاری داشته باشد و بهره گیری از آن به تمام شدنش نیانجامد. گاهی از وقف به وصیت و صدقه جاریه هم یاد شده است».(ایازی، ۱۳۸۷)
به همین دلیل در فرهنگ اسلامی از وقف به عنوان صدقات جاریه و عناوین دیگر یاد شده است؛ و لذا گفته می شود که وقف در اصل صدقه ای که مستمر و باقی است. ( مروارید ۱۴۱۳ هـ ق )
تعریف قانونی وقف:
در قانون مدنی ایران نیز مادۀ وقف زیر ماده ۵۵ این چنین تعریف شده است؛ «وقف عبارت است از اینکه عین مال حبس و منافع آن تسبیل شود» (قانون مدنی، ۱۳۶۲)
منظور از حبس کردن مال ، نگه داشتن عین مال و جلوگیری از انتقال مالکیت ان است و منظور ازتسبیل نیز قرار گرفتن در راهی که مد نظر واقف بوده است.
این مسئله نشانگر تحول گفتمانی و زبان شناسی واژه ها در طول تاریخ است. به رغم این تحول واژه ای، مفهوم وقف در همه موارد همان بوده است که شارع در نظر داشته است.
وقف در مورد هرشیء دوجنبه را مورد توجه قرار می دهد:
۱.جنبۀ مادی: که به شکل ثابت و به عبارت دیگر حبس شده مورد حفاظت و استمرار قرار می گیرد.
۲.جنبۀ معنوی یا منفعتی: که به شکل سیال و همیشگی به نفع مواردی قرار می گیرد که واقف آنها را در زمان وقف تعیین کرده است.
وقف عام و وقف خاص و تفاوت آنها :
وقف موضوعی است که اکثر مردم مفهوم آن را می شناسند ؛ اما شاید با انواع و نکات حقوقی مربوط به آن آشنایی نداشته باشند . .بر این اساس ، وقف بر اساس موقوف علیهم به وقف عام و خاص تقسیم می شود :
وقف عام به وقفی گفته می شود که در راستای منافع عمومی باشد . بر این اساس ، در وقف عام کسانی که وقف به نفع آنها صورت می گیرد ، متعدد و زیاد و نا مشخص هستند . در واقع وقف عام محدود به افراد مشخصی نیست ؛ مثل وقتی که کسی مسجد ، مدرسه ،کتابخانه و…وقف می کند . بنابر این دروقف عام هدف وقف کننده انجام یک کار خیر عمومی است که می تواند اهداف مختلفی داشته باشد .
وقف خاص برخلاف وقف عام موقوف علیه محصور است ، به شخص یا اشخاص،اقشاریا گروه خاص و معین تعلق می یابد . مثلا وقف برای ایتام ، معلولین و….. وقف می کند . در اینمورایتام،معلولین…افرادمشخصی هستند که مال موقوفه صرفابه مصرف آنهاخواهد رسید واستفاده عمومی نخواهد داشت. .
نتیجتا موقوف علیهم در وقف عام متعدد و نامشخص است درحالیکه در وقف خاص مشخص و محدود است و بنابراین نیت واقف در وقف عام و وقف خاص باهم متفاوت است .